Ο Καρλ Θιοντόρ Ντράγιερ (Carl Theodor Dreyer: 3 Φεβρουαρίου του 1889 – 20 Μαρτίου του 1968) υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες μορφές του κινηματογράφου και ένας από τους πιο αυθεντικούς δημιουργούς της Έβδομης Τέχνης. Σκηνοθέτης αυστηρός, απαιτητικός και ασυμβίβαστος, με ένα μοναδικό κινηματογραφικό ύφος. Ο στόχος του ήταν ξεκάθαρος από την αρχή: «να αναπαράγω, με όση περισσότερη ειλικρίνεια μπορώ, συναισθήματα όσο γίνεται πιο ειλικρινά».

Ο Δανός σκηνοθέτης Καρλ Θιοντόρ Ντράγιερ, γύρισε δέκα ταινίες την εποχή του βωβού, από το 1918 έως το 1931, και μόνο τέσσερις μέχρι το τέλος της ζωής του, καθώς υπήρξε ανυποχώρητος σε ό,τι αφορά στο καλλιτεχνικό του όραμα και για αυτό συγκρούστηκε με τους παραγωγούς πληρώνοντας το τίμημα.

Η πλειονότητα των ηρωίδων του είναι κυρίως θύματα είτε της τυραννίας των αντρών είτε της μισαλλοδοξίας της κοινωνίας και αντιπροσωπεύουν το πάθος της ζωής, την αναρχία της παρέκκλισης, την εσωτερική ανάγκη της διαφορετικότητας ενάντια στην ισοπεδωτική λογική του νόμου και των οργανωμένων κοινωνικών θεσμών.

Με ένα μοναδικό κινηματογραφικό στυλ, το οποίο ο ίδιος όρισε ως «αυτό που χαρίζει στο έργο ψυχή», ο Ντράγιερ ήταν ένας από τους πρώτους που αντιμετώπισε τη νέα εφεύρεση των κινούμενων εικόνων ως τέχνη. Tο γεγονός αυτό θα τον οδηγήσει σε ρήξη με τη βιομηχανία του θεάματος, κυρίως με την έλευση του ομιλούντος κινηματογράφου.

Στις ταινίες του, μέσω της αφαίρεσης και της αποκάθαρσης των δραματουργικών στοιχείων από καθετί περιττό, ανέδειξε το απολύτως απαραίτητο, το ουσιώδες, κινηματογραφώντας την εσωτερική και όχι την εξωτερική ζωή των ηρώων. Tο «φωτοστέφανο» πνευματικότητας που εμφανίζεται στις ταινίες του, δεν είναι, όπως ερμηνεύτηκε εσφαλμένα από πολλούς, η διάχυση του θεϊκού στην εικόνα, αλλά το απόσταγμα από το στράγγισμα της πραγματικότητας.

To ρηξικέλευθο έργο του Ντράγιερ, πάντα πιο μπροστά από την εποχή του, ήταν φυσικό να γίνει αντικείμενο παρανόησης και να παγιδευτεί σε μονομερείς θεολογικές ερμηνείες, βασισμένες κυρίως στις ταινίες: «Tο πάθος της Zαν Nτ Aρκ, «Mέρες Oργής» και «O λόγος».

Ταινίες που θα εγκλωβίσουν το έργο ενός κατεξοχήν ρεαλιστή δημιουργού, είτε σε μια μεταφυσική διάσταση είτε σε έναν στείρο θρησκευτικό μυστικισμό. Mε άλλα λόγια, ο υπερβατικός Ντράγιερ, εγκλωβισμένος σε μια χριστιανική προβληματική. Tίποτα το λιγότερο αληθές.

O Ντράγιερ υπήρξε, πρώτα από όλα, ένας εφευρέτης του κινηματογράφου, ένας πρωτοπόρος που σφυρηλάτησε το συντακτικό της κινηματογραφικής γλώσσας, βάζοντας τα θεμέλια της νέας τέχνης. Aν υπάρχει πνευματικότητα και ομορφιά ψυχής στο έργο του, αυτή πηγάζει από την όσμωση μορφής-περιεχομένου.

Σε όλο του το έργο, ο Ντράγιερ πολέμησε τον φανατισμό, τον θρησκευτικό δογματισμό, τη μισαλλοδοξία, την προκατάληψη και υπερασπίστηκε τη μοναδικότητα του ατόμου και το δικαίωμα της εξέγερσης ενάντια σε κάθε μορφή εξουσίας.

H αλήθεια και το εσωτερικό φως των ταινιών του, που δεσπόζουν σαν επιβλητικός καθεδρικός ναός στην ιστορία του κινηματογράφου, προέρχεται από τη σύγκρουση ανάμεσα στην ψυχή και στο σώμα, στην ύλη και το πνεύμα, και αποτελούν μια κορυφαία κατάκτηση της παγκόσμιας καλλιτεχνικής κληρονομιάς.

Διαβάστε Επίσης:
«Γερτρούδη» / Το κύκνειο άσμα του Καρλ Θιοντόρ Ντράγιερ ολοκληρώνει ιδανικά μία συγκλονιστική φιλμογραφία
«To Πάθος της Ζαν Ντ’ Αρκ» του Καρλ Θήοντορ Ντράγιερ / Το διαχρονικό αριστούργημα του Βωβού Κινηματογράφου

Έξι χαρακτηριστικές ταινίες του Καρλ Θιοντόρ Ντράγιερ – Από το φασματικό «Vampyr» έως το συγκλονιστικό «Το πάθος της Ζαν Ντ’ Αρκ» και από το μεταφυσικό «O Λόγος» έως τη λιτή, αμείλικτη ωριμότητα της «Γερτρούδη» και τις σκοτεινές «Μέρες Οργής»:

Vampyr (1932)
Σκηνοθεσία: Carl Theodor Dreyer
Σενάριο: Carl Theodor Dreyer, Christen Jul
ΔιεύθυνσηΦωτογραφίας: Rudolph Maté
Μοντάζ: Carl Theodor Dreyer
Μουσική: Wolfgang Zeller
Σκηνογραφία: Hermann Warm
Ηθοποιοί: Julian West (Nicolas de Gunzburg), Maurice Schutz, Rena Mandel

Ο Allan Grey, νεαρός μελετητής του αποκρυφισμού, φτάνει σε ένα απομονωμένο χωριό όπου παράξενες σκιές, φευγαλέες μορφές και μια σκοτεινή παρουσία αποκαλύπτουν μια αρχαία κατάρα. Μια βρικόλακας στοιχειώνει τους κατοίκους, οδηγώντας τον Grey σε έναν εφιαλτικό κόσμο ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα, όπου ζωή και θάνατος συγχέονται μέσα σε μια υπνωτική ατμόσφαιρα τρόμου.

Η πιο παράξενη και αισθητικά από τις πιο εξεζητημένες ταινίες του μεγάλου Καρλ Ντράγιερ. Ο χειρισμός του μύθου του βαμπίρ με όρους σεξουαλικότητας και ερωτισμού, η ιδιαίτερη ονειρική ατμόσφαιρα καθώς και μια σειρά από απόκοσμες, μαγευτικές σκηνές συνθέτουν μία από τος σπουδαιότερες ταινίες αυτής της δεκαετίας. Αν και υπήρξε η πρώτη ομιλούσα ταινία του Ντράγιερ εντούτοις φαίνεται σαν βωβή, εξαιτίας των λιγοστών ήχων και της χρήσης των μεσότιτλων που περιγράφουν τα των βρικολάκων.

«Με το Βαμπίρ θέλησα να παρουσιάσω στην οθόνη ένα όνειρο που βλέπει κανείς με τα μάτια ανοιχτά και να αποδείξω ότι το τρομαχτικό δεν είναι μέσα στα πράγματα που μας περιβάλλουν, αλλά μέσα στο υποσυνείδητό μας. Αν ένα οποιοδήποτε γεγονός μας προκαλεί αναστάτωση, δεν υπάρχει πια κανένα όριο στα ευρήματα της φαντασίας μας, ούτε και στο να ερμηνεύουμε παράξενα τα πράγματα που μας περιβάλλουν» – Καρλ Θιοντόρ Ντράγιερ

O Λόγος / Ordet (1955)
Σκηνοθέσία: Carl Theodor Dreyer
Σενάριο: Carl Theodor Dreyer (βασισμένο στο θεατρικό έργο του Kaj Munk)
Παραγωγός: Carl Theodor Dreyer
Διεύθυνση φωτογραφίας: Henning Bendtsen
Μοντάζ: Edith Schlüssel
Μουσική: Poul Schierbeck
Ηθοποιοί: Henrik Malberg, Emil Hass Christensen, Birgitte Federspiel, Preben Lerdorff Rye, Cay Kristiansen, Ejner Federspiel, κ.ά.

Η ιστορία διαδραματίζεται σε μια αγροτική οικογένεια στη Δανία (1925): ο πατριάρχης Morten Borgen και οι τρεις γιοι του—Mikkel, Inger, Anders και ο θρησκευτικά ακραίος Johannes.

Τεταμένοι οικογενειακοί δεσμοί, δογματικές συγκρούσεις και ένα αιφνίδιο θαύμα (η επανεκκίνηση της νεκρής Inger), οδηγούν σε θεαματική κάθαρση και συγχώρεση.

Το «Ordet» είναι κορυφαίο παράδειγμα «transcendental cinema» και «spiritual realism». Συνδέει τη σκληρή, ρεαλιστική λαϊκή δραματουργία με την ακαριαία αφήγηση εσωτερικών ψυχικών και μεταφυσικών εμπειριών. Οι ακαδημαϊκοί το μελετούν ως μια «δοκιμασία κινηματογραφικής συνέπειας» που σπάει τις συμβάσεις του ρεαλισμού, ενώ οι κριτικές το χαρακτηρίζουν ως βαθιά ψυχολογική και υπερβατική εμπειρία.

«“Ο Λόγος” δεν είναι ταινία, είναι τελετουργία. Δεν την βλέπεις, την υπομένεις, όπως την αλήθεια.» – Béla Tarr

«Ο Dreyer έφτιαξε κινηματογράφο σαν προσευχή. “Ο Λόγος” είναι η ήσυχη φλόγα της πίστης που δεν σβήνει ποτέ.» – Andrei Tarkovsky

«Δεν μπορώ να παρακολουθήσω το φιλμ “Ο Λόγος” χωρίς να κλάψω. Είναι ίσως η μοναδική ταινία που πιστεύω στο θαύμα.» – Ingmar Bergman

«Με τον Dreyer, και ιδίως στο Ordet, ο κινηματογράφος έπαψε να είναι απλώς εικόνα· έγινε σιωπή, βλέμμα, ανάσταση.» – Jean-Luc Godard

«Όταν είδα το φιλμ “Ο Λόγος”, κατάλαβα τι σημαίνει σινεμά που δεν λέει απλώς μια ιστορία, αλλά σε οδηγεί σε μια εσωτερική αποκάλυψη.» – Martin Scorsese

«Το φιλμ “Ο Λόγος” με δίδαξε πώς η αργή, στοχαστική κινηματογράφηση μπορεί να γίνει γέφυρα μεταξύ του ορατού κόσμου και του αόρατου, της πίστης και της ανθρώπινης αμφιβολίας.» – Θόδωρος Αγγελόπουλος

«Με το φιλμ “Ο Λόγος”, ο Dreyer κατάφερε να μεταδώσει την ουσία της πίστης μέσα από την απλότητα της εικόνας, μια απλότητα που αποκαλύπτει το βάθος της ψυχής.» – Akira Kurosawa

«Το “Ο Λόγος” μου έμαθε πώς η πίστη και η αμφιβολία μπορούν να συνυπάρχουν με τρόπο ειλικρινή και βαθύ. Είναι μια από τις μεγαλύτερες επιρροές μου.» – Lars von Trier

«Το “Ο Λόγος” είναι για μένα μια ποιητική εξερεύνηση του θείου και του ανθρώπινου στοιχείου. Ο Dreyer δημιουργεί εικόνες που μοιάζουν με προσευχές.» – Terrence Malick

Γερτρούδη / Gertrud (1964)
Σκηνοθεσία: Carl Theodor Dreyer
Σενάριο: Carl Theodor Dreyer (βασισμένο στο θεατρικό έργο Gertrud του Hjalmar Söderberg)
Φωτογραφία: Henning Bendtsen
Μοντάζ: Edith Schlüssel
Μουσική: Jørgen Plaetner
Σκηνικά: Ebbe Neergaard
Κοστούμια: Sølvi Stübing
Πρωταγωνιστούν: Nina Pens Rode (Gertrud Kanning), Bendt Rothe (Gustav Kanning), Poul Reichhardt (Gabriel Lidman), Baard Owe (Erland Jansson)

Το φιλμ «Gertrud» αφηγείται την ιστορία μιας γυναίκας που αρνείται να συμβιβαστεί στον έρωτα και στη ζωή. Παντρεμένη με έναν επιτυχημένο, αλλά συναισθηματικά απόντα πολιτικό, η Γερτρούδη θα επανασυνδεθεί με έναν παλιό της έρωτα και θα έρθει αντιμέτωπη με έναν νεότερο ποιητή. Σε όλες τις εκδοχές, η επιλογή της παραμένει αμετακίνητη: η απόλυτη αφοσίωση στον έρωτα, χωρίς εκπτώσεις, χωρίς διαπραγμάτευση.

Γυρισμένη με ακραία λιτότητα, μεγάλες σε διάρκεια σκηνές και σχεδόν πλήρη απουσία εξωτερικής δράσης, η ταινία μετατρέπει τον λόγο, τη σιωπή και το βλέμμα σε καθαρό κινηματογραφικό γεγονός.

Το πάθος της Ζαν Ντ’ Αρκ / La passion de Jeanne d’ Arc (1928)
Σκηνοθεσία: Carl Theodor Dreyer
Σενάριο: Carl Theodor Dreyer (βασισμένο στα αυθεντικά πρακτικά της δίκης της Ιωάννας της Λωραίνης)
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Rudolph Maté
Μοντάζ: Carl Theodor Dreyer
Σκηνικά / Καλλιτεχνική Διεύθυνση: Hermann Warm, Jean Hugo, Bernhard Klein
Πρωταγωνιστούν: Renée Jeanne Falconetti – Jeanne d’Arc, Eugène Silvain – Bishop Pierre Cauchon, André Berley – Jean d’Estivet, Maurice Schutz – Nicholas Loyseleur

Γυρισμένη το 1928, η ταινία αποτελεί μοναδικό επίτευγμα στην ιστορία του σινεμά, τόσο σε μορφολογικό όσο και σε πνευματικό επίπεδο.

Η ερμηνεία της Renée Jeanne Falconetti στον ρόλο της Ζαν ντ’ Αρκ θεωρείται μία από τις πιο καθηλωτικές ερμηνείες όλων των εποχών, απαθανατισμένη μέσα από τα εξπρεσιονιστικά κοντινά πλάνα του Dreyer. Χωρίς μουσική υπόκρουση (στην αυθεντική της κόπια) και με πλήρη αφαίρεση σκηνικού ρεαλισμού, η ταινία εστιάζει αποκλειστικά στα βασανισμένα πρόσωπα και τα μάτια: ένα δοξαστικό του ανθρώπινου πόνου και της πίστης.

Ο Δανός δημιουργός, με απόλυτη αυστηρότητα και ασκητική αισθητική, καταγράφει την τελευταία δίκη της Ζαν ντ’ Αρκ μέσα από αυθεντικά πρακτικά, υψώνοντας μια πνευματική εμπειρία με σχεδόν μυστικιστική ένταση.

Ο Δανός σκηνοθέτης, παραμένει για πάντα ο κινηματογραφιστής των γυναικείων προσώπων και των βασάνων του χριστιανικού έρωτα σε μια απελπισμένη κοινωνία, όπως μαρτυρεί «Το Πάθος της Ζαν Ντ’Αρκ» του 1928, το αποκορύφωμα της έρευνας του καλλιτέχνη, στον Βωβό Κινηματογράφο.

Μέρες Οργής / Day of Wrath / Vredens dag (1943)
Σκηνοθεσία: Carl Th. Dreyer
Σενάριο: Carl Th. Dreyer (βασισμένο στο θεατρικό «Anne Pedersdotter» του Hans Wiers-Jenssen)
Διεύθυνση φωτογραφίας: Karl Andersson
Μουσική: Poul Schierbeck
Πρωταγωνιστούν: Thorkild Roose (Absalon Pederssøn), Lisbeth Movin (Anne Pedersdotter), Sigrid Neiiendam (Meret[e]), Preben Lerdorff Rye (Martin Pederssøn), Anna Svierkier (Herlof’s Marte), Albert Høeberg (The Parson), Olaf Ussing (Laurentius)

Στη Δανία του 17ου αιώνα, η νεαρή Άννα, δεύτερη σύζυγος του ηλικιωμένου πάστορα Αμπσαλόν, ερωτεύεται τον γιο του, Μάρτιν, την ώρα που μια δίκη μαγείας φουντώνει στην κοινότητα. Η σύγκρουση ανάμεσα στην επιθυμία και τη θρησκευτική-κοινωνική καταστολή οδηγεί σε μια τραγική αλυσίδα γεγονότων.

Γυρισμένο κατά την περίοδο της ναζιστικής κατοχής της Δανίας, το φιλμ μεταπλάθει το νορβηγικό θεατρικό «Anne Pedersdotter» σε αυστηρό, λιτό κινηματογραφικό δράμα, όπου η πειθαρχία του κάδρου και το φως-σκοτάδι λειτουργούν ως ηθικό πεδίο μάχης. Ο Ντράγιερ τοποθετεί το πάθος απέναντι στην εξουσία (πολιτική, οικογενειακή, θρησκευτική), χωρίς ρητορικές, με ρυθμό βραδύ αλλά απολύτως μελετημένο.

Master of the House – Τίμα τη γυναίκα σου / Du skal ære din hustru (1925)

Ο Viktor Frandsen, αυταρχικός μικροαστός πατέρας, εξουθενώνει τη γυναίκα του Ida με την αδιαφορία και τη σκληρότητά του. Όταν μια ηλικιωμένη τροφός ανατρέπει τους ρόλους και τον αναγκάζει να ζήσει τη ζωή που επιβάλλει στους άλλους, ο Viktor έρχεται αντιμέτωπος με τη δική του ηθική γύμνια.

Η ταινία εξελίσσεται ως κοινωνικό δράμα με σαφή παιδαγωγική διάθεση, αλλά χωρίς μελοδραματικές υπερβολές. Ο Dreyer παρακολουθεί τη μεταμόρφωση του χαρακτήρα με αυστηρότητα, χιούμορ και βαθιά ανθρωπιστική ματιά, θέτοντας στο επίκεντρο τη θέση της γυναίκας, την εξουσία μέσα στην οικογένεια και την έννοια της αξιοπρέπειας.